تعریف فلسفه

تعریف فلسفه ممکن نیست. هر فیلسوفی فلسفه را به مذاق خودش تعریف می کند. لذا چون در فلسفه یک مشرب وجود ندارد تعریف واحد ممکن نیست. این نقص فلسفه نیست بلکه کمال فلسفه است. افق های فلسفه باز است. تعیین تعریف فلسفه باعث محدودیت می شود. یکی از مهمترین مباحث و چالشهای فلسفه در ده های اول قرن بیستم این است که آیا اصلا فلسفه معنای محصل دارد یا نه؟ دو دهه بعد این گفته می شود که این دعوا دعوای دو مشرب فلسفه بوده است، حتی آنها که فلسفه را نفی می کنند تعریفی از فلسفه دارند و تعریف های دیگر را نفی می کنند. کانت می گوید ما بعد الطبیعه به معنای ارسطویی و افلاطونی معنای محصل ندارد و خودش یک تعریف دیگری از ما بعد الطبیعه دارد. این یک قاعده کلی در تاریخ فلسفه است که فلسفه بزرگترین مدافع خودش است. فکر از فکر دفاع می کند. ممکن است یک صورت فلسفه مهجور شود و بعد، حتی از آن به صورت خاص دفاع شود. خیلی اتفاق می افتد که یک فیلسوف مهجور دوباره احیا می شود. در فلسفه از نظر تاریخی، زمان و شرایط اجتماعی یک فیلسوف مهم است اما از نظر تفکر فلسفی، فیلسوف از قید زمان و مکان آزاد است و به کل بشریت تعلق دارد. پس تعریف فلسفه به این صورت امکان پذیر نیست که بگوییم فلسفه این است و لا غیر. اما علی رغم این که تعریف فلسفه ممکن است متنوع باشد یک واقعیت را می توان به نحو اصل موضوعی مرکز ثقل فلسفه دانست و آن اینکه فلسفه مسئله «انسان» است. در فلسفه از انسان و نسبت های انسان با چیزها و موجودات دیگر مثل خدا، طبیعت، جامعه، علم، دین، سیاست، زندگی و ... صحبت می شود. عالم انسان مجموعه همین نسبت هاست. عالم، این عالم فیزیکی خارج نیست بلکه این خودش فقط یکی از نسبت هایی است که انسان با محیط خودش دارد. نسبت می تواند عوض شود. نسبت یک نگاه انسانی است. چون بحث این است که چه کسی پرسش می کند و فلسفه پرسش کردن است. فلسفه اساسا با پرسش فلسفه می شود نه با راه حل هایش. هر چه پرسش متین تر و عمیق تر باشد اندیشه فلسفه متین تر و عمیق تر است و راه حل هایش هم متین تر و عمیق تر است. با پرسش است که نسبت برقرار می شود. پرسش همیشه ایجادی است و ایجاد کردنش با انسان است. چون فلسفه تفکر است و تفکر پرسش است و پرسش را انسان مطرح می کند، پس فلسفه اساسا مسئله انسان است.

تاریخ و فلسفه

تاریخ فلسفه تاریخ نقلی است اما گاهی تاریخ، تفکر است. یعنی خود تاریخ عین تفکر است، نه اینکه تاریخ، تاریخ تفکر باشد. تاریخ تفکر همان ادوار تاریخی است: دوره یونان باستان، قرون وسطی، عصر جدید و ... اما گاه خود تاریخ، تفکر است. وقتی تاریخ تفکر باشد می توان ادوار را پس و پیش کرد. در یک تفکر واحد می توان پیوستگی ها یا گسست هایی یافت و از این حیث تمام ادوار تاریخ را همعرض هم قرار می دهید نه در طول هم (در حالی که تاریخ نقلی این ادوار را در طول هم قرار می دهد). این کار نشان می دهد که از لحاظ فلسفی هیچ دوره ای از تاریخ بشریت ترجیحی بر دوره دیگر ندارد. تکامل (به این معنی که ادوار گذشته تفکر بشری در مقابل دوران جدید و معاصر کم قدر و ناچیزند) منتفی می شود، در این صورت برای مثال دوره پوزیتیویستی هیچ اولویتی بر سیستم تفکر هندی ندارد، هر کدام از این ها یک نوع تفکر و مشرب فکری است. ولی اگر از لحاظ نقلی، خطی (طولی) حرکت کنید می گویید هر چه بشر جلو آمده تکامل پیدا کرده، پیشرفت کرده و توانسته است بیشتر خودش را محقق کند.

منبع: برگرفته از کتاب مدخل فلسفه غربی معاصر